?

Log in

No account? Create an account

2017-11-17-ին «ԱԶԳ»-ում (http://www.azg.am/AM/2017111708) տպագրել է, անվանի գիտնականների բաց նամակը առ այն, որ IV-րդ դասարանի դասագրքում տեղ են գտել կեղծ գիտական պնդումներ։

2017-12-22-ին ես «ԱԶԳ»-ում (http://www.azg.am/AM/2017122215) հրապարակել եմ մի այլ նամակ, որում քննադատել եմ այդ չորս գիտնականներին։

2018-01-12-ին նորից «ԱԶԳ»-ում (http://www.azg.am/AM/2018011207) այդ չորս գիտնականներից մեկը` հանրաճանաչ գիտնական Վահագն Գուրզադյանը, նորից փորձել է շարունակել խոսակցությունը և իրեն հարմար ձևով ներկայացնել իրականությունը։

Իսկ իրականությունը սա է։

Չորս գիտնականների նամակը անթույլատրելի էր, քանի որ այդ նամակում բարձրացվել էին 2 տարբեր հարցեր և նամակը ստորագրողներից ոչ մեկը իրավունք չուներ պնդումներ անել այդ երկու հարցերի շուրջ միաժամանակ։

- Քարահունջի հարցում հարգարժան ԳՈՒՐԶԱԴՅԱՆ ՎԱՀԱԳՆՆ (ֆիզ.մաթ.գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր) և ԳԱԶԱԶՅԱՆ ԷԴՄՈՆՆ (ֆիզ.մաթ.գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր) չունեին իրավունք ներկայանալ որպես այդ բնագավառից տեղյակ մասնագետներ։

Այսինքն` Քարահունջի հարցի դեպքում ստորագրողներից առնվազն երկուսը դիլետանտ էին։

Հարց կարող է առաջանալ։ Իսկ ինչո՞ւմ էին մեղադրում Պարիս Հերունուն։ Այո, հարգելի ընթերցող։ Իրենք մեղադրում էին Պարիս Հերունուն պատմության բնագավառում դիլետանտիզմի մեջ։ Այսքանը։

Եվ ես իրենց հետ համամիտ եմ։ Ավելի ճիշտ կլինի եթե ասեմ, որ ինձ ԹՎՈՒՄ է, որ այդ երկու հարգարժան պատմաբան-գիտնականները իրավացի են։

Այսինքն, երևի թե այդ նույն բնագավառի տեսանկյունից դիլետանտներ Վահագն Գուրզադյանը և Էդմոնդ Գազարյանը ևս իրավացի են, մեղադրելով Պարիս Հերունուն դիլետանտիզմի մեջ։

Հետաքրքիր է ստացվում` մի դիլետանտը մեղադրում է մի ուրիշ դիլետանտի և ուզում է ներկայանալ ՈՉ ԿԵՂԾ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ անունից։ Պարադոքս։

- Ռադիոդիտակի հարցում ճիշտ նույնը վերաբերվում է հարգարժան գիտնականներ Պավել Ավետիսյանին ու Աշոտ Փիլիփոսյանին։ Այո։ Այդ բնագավառում իրենք մասնագետ չեն և հնարավոր է, որ այս խայտառակ պատմության մեջ են ընկել առանց գիտակցելու։

Հարգարժաններս` Դուք ի՞նչ իրավունք ունեք այդ բնագավառի հարցերի (ռադիոդիտակի) մեջ այսքան կտրուկ կարծիքներ ներկայացնել։ Չէ որ Դուք հենց պայքարում եք նրանց դեմ, ովքեր առանց հասկանալու պնդումներ են անում այն բնագավառներում, որտեղ չունեն բավարար գիտելիքներ։

Քարահունջի հարցը ավարտեցի։

Իսկ ինչ վերաբերվում է Ռադիոաստղադիտակին, ապա վախենում եմ ենթադրել, որ շատ հնարավոր է, որ այդ նամակի առաջին երկու հեղինակները ևս դիլետանտ են։

Պրն Վահագն Գուրզադյանը գրում է` «Հիշեցնենք, որ գիտական է համարվում արդյունքը, որ առնվազն հրատարակվել է գրախոսվող գիտական ամսագրերում: Հասկանալի է, որ անգամ հրատարակվածՙ ինքնին կարեւոր որեւէ արդյունք, դեռեւս արժանի չէ մտնել դպրոցական դասագիրք:»։

Ոչ պրն Գուրզադյան։ Գիտական է համարվում նաև այն աշխատանքը, որը ներառվել է գիտահետազոտական ցանկացած աշխատանքի ավարտական թեզում, ինչպես նաև փորձարարա-կոնստրուկտորական աշխատանքների ավարտական թեզերում ։ Գիտական են համարվում այն նյութերը, որոնք հրապարակվել են համապատասխան նախարարության գիտական ամսագրերում։ Գիտական են համարվում այն աշխատանքները, որոնց հիման վրա բազմաթիվ երիտասարդ գիտնականներ նյութեր են գրել ու գիտական թեզեր են պատշպանել։ Եվ դրանց քանակը շատ է։

Իսկ ինչ վերաբերվում է արժանի է թե ոչ այդ գիտական աշխատանքը, որ ներառվի դասագրքում, ապա դա հասկանալու համար անպայման չէ լիներ ֆիզիկա-մաթեմատիկական գիտությունների դոկտոր։

Ինքներդ նայեք։

Նույն պրն Գուրզադյանը իր երկրորդ նամակում հատուկ նշում է Երևանի Մաթեմատիկական Մեքանաների Ինստիտուտի (ЕрНИИМ) առաջին տնօրեն Սերգեյ Մերգելյանին, ներկայացնելով իրեն որպես մեծ գիտնականի։

Իհարկե այդպես էլ կա։

Բայց հարգարժան պրն Գուրզադյանը երևի չգիտի, որ Սերգեյ Մերգելյանը չի եղել գիտնական կիբեռնետիկայի և հաշվիչ տեխնիկայի բնագավառներում այլ եղել է ուղղակի տաղանդավոր և հայտնի մաթեմատիկոս։

Եվ թվում է, որ պրն Գուրզադայանի տրամաբանության համապատասխան, չի կարելի Սերգեյ Մերգելյանին համարել մեծ գիտնական մաթեմատիկական մեքենաների բնագավառում։ Չէ որ ինքը ոչ մի նյութ չի հրապարակել այդ թեմայով։

Սակայն, այնուամենայնիվ, Սերգեյ Մերգելյանը մեծ գիտնական է և ժողովրդի (դիլետանտների) կողմից ընկալվում է առաջին հերթին հենց հաշվիչ տեխնիկայի բնագավառի արժանի գիտնական։ Դիլետանտ ժողովրդի հիշողությունը աղավաղում է հերոսի իրական պատկերը, բայց վերադարձնում է սեր և պարծանք։

Նույն մեծ Վիկտոր Համբարձումյանի հարցով։ Այս երկրում կան բազմաթիվ մարդիկ, որոնք Վահագն Գուրզադյանի պես «ընկել էին», իրենց դեպքում, Վիկտոր Համբարձումյանի «հետևից» ու ապացուցում էին, որ նա ... Մի խոսքով` ամոթալի բաներ են լինում երբ «խանդն» է պատճառը նման բաց նամակներ գրելուց։

Իսկ եթե ցանկանանք, ապա կարող ենք հանրությանը առաջարկել հարգարժան և զարմանալի մեր մեծ գիտնակաների հիշողությունները քննարկել։ Պետք է՞ դա։ Իհարկե պետք չէ։ Ես դա էլ փորձեցի պրն Գուրզադյանին հասկացնել։ Չհասկացավ։

Ոչ մեկի և հատկապես մեծ մարդկանց մասին չի կարելի նման կերպ խոսել, հատկապես որ իրենք մեզ հետ չեն։

Իսկ հիմա ըստ էության։


Իրենց մասնագետ և գիտնական համարող անձանց ասեմ։

20-րդ դարի 60-ական թվականներին Պարիս Հերունին կարողացավ հասնել նրան, որ Մոսկվան համաձայնեց ֆինանսավորել Ռադիոաստղադիտակի կառուցումը։ Ոչ թե մի այլ բանի, այլ հենց Ռադիոաստղադիտակի։ Ինչը դասագրքի հեղինակները էլ գրել էին։ Բողոքը Ռադիոաստղադիտակի վերաբերյալ անշուշտ անհիմն է։ Եղել է այդ աստղադիտակը։

Այդ ռադիոաստղադիտակը Հերունին կառուցեց գիտական տեսանկյունից նոր և առաջադեմ սկբունքով` հրաժարվեց ունենալ շարժական ռադիոհայելի և կառուցեց ահռելի չափի անշարժ հայելի։ Մասնագետները պիտի որ հասկանան թե ինչ եմ գրել։ Հայելու տրամագծի հարաբերությունը ֆոկուսային հեռավորության վրա կարևորագույն հատկանիշներից է, որը կարող է ապահովել բարձրորակ նկարներ։

Օգտակար ռադիոազդանշանը որսում էին շարժական ռադիոընդունիչի միջոցով։

Նշված երկու հանգամանքները հեղափոխական նորույթներ էին ռադիոդիտակների բնագավառում։ Եվ դրա վառ օրինակն է` Պարիս Հերունու գործը շարունակող, ժամանակակից գիտնականների կողմից կառուցվաց ճիշտ նույն սկզբունքներով  աշխատող ԱՐԵՍԻԲՈ (http://naic.edu - 2016 թվական) ռադիոդիտակն է։ Չգիտե՞իք։ Վատ է, շատ վատ է։

Հարց է առաջանում` իսկ Հերունու ռադիոաստղադիտակը ընդհանրապես աշխատե՞ց։ Չէ որ պրն Վահագն Գուրզադյանը դա է անընդհատ շեշտում։ Եկեք չխուսափենք այդ հարցից։

Աշխատեց, բայց շատ վատ աշխատեց։ Դուրս եկավ, որ այդ գերբարդ ռադիոհամակարգը պահանջում էր ավելի մեծ գիտական ներդրումներ։

Հերունին չուներ դրանք։ Դա այդպես էր։ Ի՞նչի չուներ։ Օրինակ այն պատճառով, որ չուներ անհրաժեշտ ռադիոսպեկտրի արդյունավետ արագագործ ընդունիչներ։ Չուներ համակարգիչներ (խոսքը 20-րդ դարի 60-ականների մասին է)։ Չուներ ֆինանսավորում աստղերի հետազոտման համար, քանի որ իր ինստիտուտը պատկանում էր Սովետի ԳՕՍՍՏԱՆԴԱՐՏ-ին և իրենք իրավունք չունեին նման հետազոտություններ կատարելու։ Ինչ արվել էր` արվել է պարտիզանական եղանակներով։

Իհարկե անհրաժեշտ էր այդ ռադիոդիտակը փոխանցել Սովետի Գիտությունների Ակադեմիային։ Ինչ-ինչ պատճառով դա չի արվել։ Շատ ափսոս։

Բայց եկեք հիշենք մի այլ դեպք։

20-րդ դարի 60-ական թվականներից գիտնականները փորձում են ստեղծել բարդ տեխնիկական համակարգ, որում կապահովեն կառավարելի ջերմամիջուկային ռեակցիա։ Այո-այո։ ТОКОМАК-համակարգն է։ Մինչ օրս չի աշխատում այդ համակարգը։ Եվ ի՞նչ։ Այդ համակարգի վրա աշխատողները դիլետանտներ ե՞ն։ Այո՞, պրտ Գուրզադյան։

Պրն Գուրզադյան։ Հարգելիս։ ՈՉ ՈՔ ՉԻ ՊՆԴՈՒՄ, ՈՐ ՊԱՐԻՍ ՀԵՐՈՒՆԻՆ ԱՍՏՂԱԳԵՏ Է։ Պետք չէ անհանգստանալ։

Ինքը եղել է բարդ ռադիոհամակարգերի կոնստրուկտոր, ինչպես եղել է բարդ ռադիոհամակարգերի կոնստրուկտոր Գրիգոր Գուրզադյանը։ Ոչ մի տարբերություն։ Իհարկե, Գրիգոր Գուրզադյանը եղել է նայև աստղագետ, բայց Մերգելյանի նման իրեն հիշում և գնահատում են առաջին հերթին որպես գիտնական-կոնստրուկտոր, որպես առաջին տիեզերական աստղադիտակի ստեղծող։

Այդ երկուսը արժանի զավակներ են մեր ժողովրդի և Գրիգոր Գուրզադյանը չունի կարիք, որ Դուք իրեն նման կերպ պաշտպանեք։ Գրիգոր Գուրզադյանը անվանի և արժանի զավակն է մեր ժողովրդի և եթե ոչ ոք չքչփորի անցյալը, ապա ինքը շնորհակալ կմնան հավերժության մեջ։

Իսկ Դուք` հարգելի պրն Գուրզադյան, ինչքան ես տեսնում եմ, այդ բնագավառի մասնագետ չեք։ Ինչպես Հերունին և Դուք մասնագետ չեք պատմության ոլորտում։ Ձեր մեչև չկա տարբերություն այդ հարցում։

Պետք չէր Ձեր հարգարժան և վաստակաշատ գործընկերներին դնել նման անհարմար կացության մեջ։ Ենթադրում եմ, որ իրենք նման սխալ Ձեր հետ այլևս թույլ չեն տա։

Խնդրում եմ Ձեզ ՓԱԿԵԼ այս թեման։ Աստղերի բնագավառում անկասկած Դուք վաստակաշատ եք, բայց մենք խոսում էինք ամեն ինչի մասին, բացի աստղագիտությունից։

=============================

Հ.Գ. Հազար անգամ ներողություն եմ խնդրում ընթերցողից և այս խոսակցության մասնակիցներից։

Ես չունեի նպատակ ընդհանրապես արձագանքելու և պրն Գուրզադյանը ստացել էր իմ կողմից առաջարկ մի փոքր հարցազրույցում մեղմացներ իր խիստ գնահատականները Պարիս Հերունու Ռադիոդիտակի կապակցության։ Սակայն նա մեծամտությամբ մերժեց այդ առաջարկը։

Ես ուղղակի ստիպված էի պաշտպանելու մի մարդու, որը առանց ինձ էլ կկարողանար պատասխան տալ նման մեղադրանքներին։ Սակայն Պարիս Հերունին մահացել է և անպաշտպան է։ Իսկ ժողովուրդը ասում է, որ մահացացի մասին կամ բարի խոսքեր պիտի ասվեն, կամ ընդտանրապես չխոսեն։

Պարիս Հերունու գիտական արժանիքները նրանում չեն, որ ինքը հեռավոր աստղեր է ուսումնասիրել։ Նա դա չի արել և չի էլ ցանկացել։ Պարիս Հերունին նոր դասի ռադիոդիտակ է ստեղծել, որում հիմնական ռադիոհայելին անշարժ է, իսկ շարժվում է միայն ընդունիչը։ Դա իրականում լուրջ գյուտ է։

Չի կարելի սեփական նեղ գիտական պատկերացումների սահմաններում առանց որևէ հապաղման վիրավորել այլ մարդու։

Դրա մասին է խոսքը։


Հայկական ներկա իրողությունը ավելի ու ավելի է թունավորվում խիստ հակառուսական երանգներով։ Եվ դա հասկանալի է։ Եկեք միասին հիշենք թե ի՞նչն է թունավորում այդ հայ-ռուսական հարաբերություններըՙ

ա. Ռուսաստանը ոտնահարելով հայ ժողովրդի իղձերը ունենալու անկախ եւ ժամանակակից պետականություն 1920 թվականի նոյեմբերի 29-ին զրկեց մեզ բոլորիս այդ հնարավորությունից։

բ. 1921 թվականի մարտի 16-ի ռուս-թուրքական մոսկովյան պայմանագրի ընդունումը, որը իր հետեւից պարտադրաբար բերեց 1921 թվականի հոկտեմբերի 13-ի հայտնի Կարսի պայմանագրի ընդունումը։

գ. Ռուսաստանը մեզնից խլեց Նախիջեւանը եւ Ղարաբաղը։

դ. Այդ օրերից մեր ժողովուրդը կտրվեց իր բնական կապերը առաջատար եվրոպական երկրների եւ ժողովրդների հետ եւ պարտադրված էր զարգանալ ռուսական քաղաքակրթության պայմաններում։

ե. Հայ ժողովուրդը ներգրավվել էր օտարի ներքին անբարո քաղաքական գործընթացներին եւ ունեցել է տասնյակ հազարավոր զոհեր ստալինյան անմարդկային քաղաքականության պատճառով։

զ. Մեր ժողովուրդը (որը 1915 թվականի Ցեղասպանության ժամանակ կորցրել էր ավելի քան 1500000 մարդ, այդ թվում առնվազն 300-400 հազար տղամարդ) պարտադրված էր մասնակցել 1941 թվականի մեր ժողովրդի հետ ոչ մի կապ չունեցող օտարի պատերազմում եւ այնտեղ եւս կորցրեց մոտ 250-300 հազար տղամարդ։ Դա փաստորեն 1915 թվականի Ցեղասպանության տրամաբանական շարունակությունն էր։

է. 1945 թվականից հետո մեր ժողովուրդը ստիպված էր ներգրավվել օտար երկրի վերականգնման գործին, թողնելով սեփական երկիրը եւ դառնալով "խոպանչի"։

ը. 1988 թվականին Ռուսաստանը նորից դավաճանեց մեզ բոլորիս եւ այդ դավաճանությունը շարունակվում է մինչ օրս։

Ի՞նչ-որ մի բան մոռացա... Հա... Հիշեցի...

թ. Դեռ 20-30ական թվականներին մեզ ուզեցին զրկել մեր ՄԵՍՐՈՊՅԱՆ ԳՐԻՑ եւ ուզում էին մեզնից սկսել ստեղցել համաշխարհային պրոլետարիատի նոր ԱՅԲՈՒԲԵՆԸ։

ժ. Չմոռանաք, որ մեր ՀԱՅԵՐԵՆ ԼԵԶՎԻ հանդեպ կազմակերպվել էր ՍՊԻՏԱԿ ՑԱՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ։

ժա. Չմոռանանք, որ մինչ օրս մեր հանրության ամենա մեծ հիվանդություններից մեկըՙ կոռուպցիան, դա անմիջական հետեւանք է ռուսական քաղաքական եւ մշակույթային ժառանգության։

ժբ. Չմոռանանք, որ Սպիտակի երկրաշարժը դա անմիջական հանցագործություն էր մեր ժողովրդի նկատմամբ, որը իրականացրել է Ռուսաստանը հատուկ զենքի օգնությամբ։

Էլի բան կա՞.... Իհարկե...

ժգ. Ռուսաստանը անբարո օգտագործում է Ղարաբաղյան խնդիրը Հայաստանին եւ ոչ միայն Հայաստանին պահելու իր քաղաքական եւ կառավարման սահմանների մեջ։ Եվ դրա ապացույցներից են ռուսական ռազմակայանն Գյումրիում եւ ռուսական առաջատար զենքը ազերիների ձեռքում։

ժդ. Եկեք չմոռանանք նաեւ, որ Հայաստանի տարածքում հայկական ընտանիքը կոտորած ռուս զինվոր-հանցագործը գտնվելով Հայաստանի տարածքում չի հանձնվում մեր իրավապահներին։

ժե. Եվ առայժմ վերջինը։ Ռուսաստանը անբարո միջամտում է մեր ներքին քաղաքական գործերի մեջ։

Դե հասկանալի է, որ ես չեմ ուզում խոսել թե ինչ է արել Ռուսաստանը 1999 թվականին մեր Խորհրդարանում։ Դա բոլորը լավ գիտեն։

Ո՞րը ասես..., ո՞րը կարելի է մոռանալ...

Հուսով եմ, որ ներկայացված ցուցակը կբավարարի շատ շատերին։ Միայն ավելացնեմ, որ այս ՑՈՒՑԱԿԸ ես գրել եմ հնարավորինս հաշվի առնելով մեր այն հայրենասեր քաղաքական գործիչների փաստարկները եւ մտածելակերպը, որոնք ամեն ինչ անում են, որ հայ-ռուսական համագործակցությունը թունավորվի։ Այդ ցուցակը համապահասխանում է իրականությանը թե ո՞չ դա արդեն այլ հարց է։

Հիմա ըստ էության...

Եկեք հիմա էլ փորձենք հասկանալ թե ինչն է մեր ժողովրդին կապում Ռուսաստանի հետ։

ա. Գրեթե 300 տարի առաջ հայ մտավորականները առաջին անգամ մտածեցին, որ սյուսիսային քրիստոնյա հզոր երկիրը կարող է օգնել մեր խեղճ ժողովրդին ազատվելու թուրքական եւ իսլամական լծից։ Իրենք առանց Ռուսաստանի միջամտության այդպիսի սպասումներ ծնեցին։ Մանավանդ, որ իրենց որոնումները Եվրոպայուն արդյունք չտվեցին։

բ. Իսկապես, Ռուսաստանը եկավ մեր տարածաշրջան։ Մեր ժողովուրդը ոգեւորված էր եւ լի էր սպասումներով։ Եվ այդ սպասումները սկսեցին իրականանալ։ Մեր սերունդը չի եղել դրա վկա եւ կարող է կարդալ, օրինակ, մեծն Աբովյանին։

գ. Հայաստանի այս մասը մտնելով Ռուսաստանի կազմը այլեւս չուներ կրոնական հետապնդումներ եւ պաշտպանված էր մոնղոլական-լեյք-թեմուրական-օսմանական վայրագություններից։

դ. Հայ ռամիկը կարող էր աշխատել անվտանգության մեջ։

ե. Թիֆլիսում եւ Բաքվում ստեղծվեցին խոշոր հայկական մշակույթային եւ տնտեսական կենտրոններ։ Հայ մշակույթը ստացավ զարգացման աննախադեպ ընթացք։

զ. Թիֆլիսում եւ Ռուսաստանի այլ կենտրոններում սկսեցին ծնվել եւ զարգանալ հայկական քաղաքական խմբեր, որոնք հասկանալով, որ մենք ունենք թուրքից ու պարսիկից ազատ հայրենի տարածք սկսեցին պատրաստվել այդ տարածքի շենացմանը եւ հետագա արագ զարգացմանը։

է. Չնայաց նրան, որ Ռուսաստանի կայսրության փլուզումից հետո մեր երկիրը չստացավ լիակատար անկախություն (բայց չմոռանանք որ ստացանք, այնուամենայնիվ, պետականության բավականին բարձր կարգավիճակ), մեր ժողովուրդը գործնականում կառուցում էր իր սեփական պետականությունը, տնտեսությունը, գիտությունը եւ այլն...

ը. Մեր երկրում (այո, արդեն կար ԵՐԿԻՐ) համատարած կառուցվում էին դպրոցներ, ուսումնական հաստատություններ, գիտական հիմնարկներ։ Մեր ժողովուրդը 1988 թվականին արդեն աշխարհի ամենա բարձր կրթական մակարդակ ունեցող ժողովրդների ցուցակում էր։ Ով այս փաստը չի գնահատում, կարող է կարդալ Մուրացանի §Առաքյալ¦ը։

թ. Փաստորեն 1988 թվականից Ղարաբաղյան արճակատման պայմաններում ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀՈՒՍԱԼԻ ՊԱՇՏՊԱՆՎԱԾ Է Թուրքիայի հնարավոր հարձակումից։ Եվ դրա վառ օրինակը, դա հենց 1993 թվականին թուրքական զորքի ներխուժման հավանականությունն էր ուղիղ դեպի ԵՐԵՎԱՆ։ Բայց դա չստացվեց եւ մեր ժողովուրդը դա անշուշտ կապում է Ռուսաստանի դերի հետ։

Եկեք սրանով սահմանափակվենք ու ես փորձեմ եզրակացնել, ՈՐ ՄԵՐ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԸ ԱՄԵՆԻՑ ՇԱՏ ԿԱՐԵՎՈՐՈՒՄ Է ՍԵՓԱԿԱՆ ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ, քանի որ այս գրեթե 300 տարում ոչ մի դրական փոփոխություն չի տեսնում իր հարեւան ԹՈՒՐՔ ժողովրդի եւ նրա պետականության մոտ։

Ի՞նչ է դա նշանակում։

ա. Այո՜, ԿՈՌՈՒՊՑԻԱՆ դա մեծ խնդիր է, սակայն դա չէ մեր այսօրվա հիմնական վտանգը։ Մեզ հարկավոր է ԱՊԱՀՈՎԵԼ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ ԹՈՒՐՔԻԱՅԻՑ։

բ. Այո՜, Ռուսաստանը Ադրբեջանի հարցում մեզ շատ է զայրացնում։ Դա այդպես էլ կա։ Բայց մեզ համար ԱՄԵՆԱ ԿԱՐԵՎՈՐԸ ԴԱ ԱՊԱՀՈՎԵԼ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ ԹՈՒՐՔԻԱՅԻՑ։

գ. Այո՜, Հայաստանի համար շատ լավ կլիներ մտնել ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ԸՆՏԱՆԻՔ։ Սակայն մեզ համար ԱՄԵՆԱ ԿԱՐԵՎՈՐԸ ԴԱ ԱՊԱՀՈՎԵԼ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ ԹՈՒՐՔԻԱՅԻՑ։

դ. Այո՜, մեզ անհրաժեշտ է ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ, որը ԼԻՆԻ ԿՐԹՎԱԾ, ՀԱՅՐԵՆԱՍԵՐ, ՄԱՐԴԱՍԵՐ, ԱՐԴԱՐ... Բայց մեզ համար ԱՄԵՆԱ ԿԱՐԵՎՈՐԸ ԴԱ ԱՊԱՀՈՎԵԼ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ ԹՈՒՐՔԻԱՅԻՑ։

Վերջն ի վերջո, անհրաժեշտ է հասկանալ, որ ՉԻ ԿԱՐԵԼԻ ՀԻՄՆՎԵԼ ԱՅՆ ՆՊԱՏԱԿՆԵՐԻՆ ԵՎ ՍՊԱՍՈՒՄՆԵՐԻՆ, այն ՏՐԱՄԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆԸ, որոնք հնարավոր են միայն նրանից հետո, երբ ՄԵՆՔ ԿԱՊԱՀՈՎԵՆՔ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ ԹՈՒՐՔԻԱՅԻՑ։

Ով ինչ ուզում է կարող է Ռուսաստանին ասել։ ԲԱՅՑ ՉԻ ԿԱՐԵԼԻ ԺԽՏԵԼ, ՈՐ ՀԵՆՑ ՌՈՒՍԱՍՏԱՆՆ Է ԱՊԱՀՈՎՈՒՄ ՄԻՆՉ ՕՐՍ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ ԹՈՒՐՔԻԱՅԻՑ։

Պարոնա՜յք, հանգստացեք։ Մեր երկիրը, մեր ժողովուրդը Ռուսաստանի հետ են ոչ թե նրա պատճառով, որ Դուք սխալ եք կամ հայրենասեր չեք, այլ այն պատճառով, որ առայժմ ՉԿԱ ԱՅԼ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ, որը ՀՈՒՍԱԼԻ ԿԱՊԱՀՈՎԻ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ ԹՈՒՐՔԻԱՅԻՑ։

Ռուսաստանը շատ լավ տեսնելով մեր այս իրողությունը, ինքն կորցնում է մեր հանդեպ ՀԱՐԳԱԼԻՑ վերաբերմունքը։ Ցավոք դա այդպես է։ Դուք, պարոնայք, իրավացի եք այդ հարցում։ Բայց միթե՞ դա է ՄԵՐ ԱՅՍՕՐՎԱ ԳԵՐԽՆԴԻՐԸ։

Եվ վերջում... Եթե Հայաստանի բոլոր ԱԶԴԵՑԻՔ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՈՒԺԵՐԸ ՄԻ ՄԱՐԴՈՒ ՆՄԱՆ ԼԻՆԵՆ ԿՈՂՄՆԱԿԻՑ, ՈՐ ՌՈՒՍԱՍԻԱՆԸ ՄՆԱ ՄԵՐ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԿԵՐԸ, ապա այդ պարագայում իհարկե կարելի է սկսել լուծել մյուս կարեւորավորագույն խնդիրներըՙ փայքար կոռուպցիայի դեմ, քաղաքական անբայականության դեմ, սոցիալական անարդարության դեմ...

Բայց երբ քաղաքական ուժը իր կարեւորագույն խնդիրը համարում է Ռուսաստանի §դուրս բերումը¦ մեր երկրից եւ տարածաշրժանից, ԱՊԱ ՄԻԱՆԳԱՄԻՑ ԲՈԼՈՐ ՆՇՎԱԾ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ԿՈՐՑՆՈՒՄ ԵՆ ԻՐԵՆՑ ԿԱՐԵՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՌԱՋԻՆ ՊԼԱՆ Է ԳԱԼԻՍ ԹԵ՞ ԻՆՉՊԵՍ ԱՊԱՀՈՎԵԼ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ ԹՈՒՐՔԻԱՅԻՑ։

Моему знакомому Серопу. На память.

Не могу не вспомнить сцену из фильма "Кинг-Конг", где это супер-существо залезло на вершину самого высокого небоскреба Нью-Йорка, и в огромном экстазе бьет себе по груди сильными и огромными кулаками и кричит и кричит... Он хочет, чтобы его услышал весь мир, чтобы его услышал сам Бог. Он хочет, чтобы его величие видели все те, кто там внизу, все те кто ничтожен, кто слаб, кто ... размазня...

Человеческая натура мало изменилась даже после "титанических усилий"  Дарвина посредством советской школьной системы помочь Человеку уйти от тайных желаний быть Кинг-Конгом.

Но не только Дарвин тут трудился. Та же религия уже более 2000 лет пытается объяснить Человеку, что надо быть скромным. Пытается объяснить Человеку, что эта мечта видеть всех ничтожными и слабыми не есть достойная цель. Пытается объяснить, что не надо упиваться своей особой особенностью, своей уникальностью, своей... и этим возвращаться к сути Кинг-Конга.

Понятно, что не все же могут реально подняться на вершину небоскреба в Нью-Йорке... Каждый, раз за разом, пытается найти свой "небоскреб"... Кто-то пытается через карьеру быть другим... Кто пытается через Власть быть особым... Кто-то пытается своим поведением и стилем жизни подчеркнуть ничтожность других...

Кто и как бы ни шел к своему "небоскребу", он должен иметь жесткую и обоснованную логику своего величия. Без этого никак. Ведь только и только так он получает обратную связь от окружающей массы ничтожества... Ведь представляя свою логику, он упивается ее абсолютизмом... Вот оно счастье... быть на вершине небоскреба... и бить себя по груди мощными и огромными кулаками... Только так и никак иначе... Ведь не полезет же он, действительно, на реальный небоскреб... Ведь он отличается от Кинг-Конга, по крайней мере, тем, что понимает насколько он будет ничтожен для тех, которые на него будут смотреть снизу вверх и не будут понимать кто там - новый Кинг-Конг? а может Ворона? а может просто Сорока-белобока?

Да... Сложные вопросы... А тут еще и русская Великая классика... Например, произведение Чехова "Размазня"...

Но до Чехова мне более интересен образ Раскольникова из произведения Достоевского "Преступление и наказание".

Не знаю кто и как понимает это произведение Достоевского, но я вижу снова и снова того же Кинг-Конга... А точнее жалкую попытку Человека стать Кинг-Конгом...

Да. Именно с Большой буквы Человека. Нужда или унижающие взгляды множества "кинг-конгов" заставили Человека задуматься. Этот человек умен. У него развита логика. Он много знает. И он хочет понять мир и хочет найти дорогу к состоянию, когда он будет удовлетворен собой.

И он, при этом, понимает, что его социальный и экономический статус не дают шанса прорваться по карьерной или властной лестнице. Он ясно понимает, что ему надо искать свой путь. И он ищет.

И в условиях дефицита возможностей он приходит к ясному и очень понятному выводу: его шанс - это быть Кинг-Конгом.

Он вдруг уверовал, что такие как он ведут человечество вперед. Что такие сильные духом и такие решительные люди имеют право на "свой небоскреб".

Он вдруг не просто уверовал в свою миссию... Он влюбился в свой образ... Он стал покланяться себе же... Стал "со стороны" смотреть на свой образ, который стоит на вершине "небоскреба" и бьет огромными кулаками по своей груди... И страшный крик сотрясает весь мир... ЭТО ЯЯЯЯЯЯЯЯЯЯЯЯЯЯЯЯЯЯЯ !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! ЭТО Я!

И герой Достоевского вдруг понимает каким его будут видеть другие если он сделает то что ОБЯЗАН сделать! Вдруг осознает беспредельное свое величие, свое начертание, свою миссию............

И ему мешает только какая-то вонючая и бессмысленная старуха... Только она мешает. Уничтожить и ее - и вот Вершина... Вот оно счастье... Вот ради чего стоит жить!

Да... Но мы отвлеклись... Мы про Чехова хотели говорить... А тут главный герой размазня.

Но!... Я еще не разобрался с одним важным вопросом... Ведь надо понять, а чего хотел сказать сам Достоевский? Он хотел в герое видеть себя? Или хотел контрастно показать ничтожество всего того ничтожества, которое окружает его? А может он хотел показать ничтожество КИНГ-КОНГА?

Я не знаю ответа на этот вопрос. И считаю гениальность Достоевского в том, что я не знаю ответа на этот вопрос.

Но!... О размазне.

Да. Произведение Чехова показывает страшную изнанку человеческих отношений... Это на самом деле катастрофа...

Скорее всего, Чехов через своего героя пытается докричаться до тех, кто не имеет цели стать Кинг-Конгом. Кто в своей беззащитности перешел все разумные границы.

Но может Чехов хотел показать РАЗМАЗНЮ, которая через риск потери самобытности и равноправия пытается дать понять Кинг-Конгам, что они обычные некраснокнижные ОБЕЗЬНЫ? И не более того?

А может быть РАЗМАЗНЯ до конца пытается не верить, что перед ним ОБЕЗЬЯНА? До конца тащит свой крест и дает снова и снова этой Обезьяне одуматься, стать ЧЕЛОВЕКОМ?

А может быть получается, что Размазня своей беззащитностью являются более страшным и более жестоким чем эти все Кинг-Конги вместе взятые? И это потому, что Размазня не дает Человеку шанса остаться Человеком не отказавшись быть Кинг-Конгом?

Но нет. У Чехова конец не рациональный. НИКОГДА Обезьяна не уступит! Никогда! И мало того, что не уступит, эта ОБЕЗЬЯНА упивается тем, что как ей с маленьким ее мозгом кажется, что она просто "насилует" РАЗМАЗНЮ. Обезьяна в этом акте поднимается все выше и выше... Ничтожество Размазни становится все больше и больше... Кулаки и грудь Обезьяны увеличиваются и его гордость за свою Сущность становиться выше любого небоскреба Нью-Йорка.

И он уже не видит Размазню... И как увидеть НИЧТОЖЕСТВО? Как?

По прочтению произведения Чехова "Размазня" Обезьяны еще и еще раз получают подтверждения своей исключительности, а Человеки еще и еще раз понимают НИЧТОЖЕСТВО Обезьян.

***

Я прочитал произведение Чехова и был счастлив, что его герой не оказался Обезьяной. Я был счастлив, что Размазня встретила Человека. Я был счастлив, что Размазня получил намного больше чем эти 80 рублей - он нашел Человека.

К сожалению, на самом деле это фантастика. Это Чехов подарил Размазне Счастье. Это Чехов не позволил Человеку стать Обезьяной. Это Чехов попытался украсить нашу жизнь.

Но откуда взять столько Чеховых, чтобы они денно и нощно как ангелы хранители стояли возле Человека и не позволяли ему соблазняться мечтами обычной не краснокнижной Обезьяны?

А? А Вам Чехов вообще-то нужен для таких дел? Вопрос наверное риторический...

Посвящаю Кармен

За окном поздняя осень. Сумрачно и грустно. Осенняя грусть спокойна и не требовательна. Она величественна в разнообразии ярких красок в преддверии своего конца... Зазвонил телефон...

***

В четверг она пришла как всегда к 12 часам. Сразу было ясно, что огромная грусть пленила ее сознание. Ее грусть была спокойной и величественной. Не было и огонька надежды на будущее... Как и не было претензий и разочарования. Была одна спокойная грусть.

Немного поработав, она вдруг сказала: - А знаете? Мы с мужем действительно поехали в путешествие в Вайоц-Дзор.

Я поднял голову и посмотрел на нее. Она светилась. Она была самая счастливая женщина в мире. Хорошая улыбка выдавала, что она действительно была счастлива.

Разговорившись, она смеялась, рассказывала, что во время путешествия ее супруг все время что-то бубнил и не скрывал, что мечтает только о своем диване. Она несколько раз об этом говорила и смеялась и смеялась...

Я вдруг осознал огромный контраст между ее грустью и ее радостью. Стало ясно, что она всегда готова расцвести... Что она готова принимать, сознавать и ценить то счастье, которое ей дано судьбой...

Она и не скрывала, что все ее счастье и есть букет большого числа событий и людей. Особое место было в этом букете у супруга, внуков и у детей.

Потом я спросил ее: - Не хотите послушать музыку?

И чудо. Она опять расцвела...

Я включил песни Рубена Матевосяна....

Как ей было хорошо... Как ей было комфортно... Как она была счастлива...

Потом она попросила включить песню Араксии Гюльзадян "Մարալ ջան հեզ արի"... Свою последнюю песню...


***

Да. Она действительно к концу этой осени собрала огромный букет пестрых, разноцветных, красивых листьев своей жизни.

Она это понимала.

На следующий день, в пятницу, она опять пришла как всегда к 12 часам и опять спокойная грусть окружила ее образ. Она молчала и делала вид что работает. И я молчал.

Потом я вышел в фойе, где мне надо было по телефону переговорить со знакомым...

Тут я увидел, что она подошла к лифту... дверь открылась... она вошла... дверь закрылась...

***

Вечером дома сидел за рабочим столом. Надо было работать. Зазвонил телефон.

Сотрудница сказала, что она умерла.

Я был опустошен... Ее более нет.

...

Положил чистый лист бумаги и взял ручку...

«ԱԶԳ» շաբաթաթերթում լույս տեսավ իմ վերջին «ՆԱԽԱԳԱՀԱԿԱ՞Ն, ԹԵ՞ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԱԿԱՆ» նյութը։



Հայաստանի Հանրապետության նախագահը հայտարարեց, որ սպասվում է հանրաքվե, թե ի՞նչ կառավարման համակարգ պիտի լինի Հայաստանում:

Ըստ էության, կարծում եմ, որ նման հարց տալ հանրությանը այդքան էր ճիշտ չէ: Եվ դա ոչ թե նրա համար, որ պետք է արհամարել ժողովրդի կարծիքը, այլ այն պարզ պատճառով, որ այդ խնդիրը այնքան բարդ է, որ պահանջում է լուրջ մասնագիտական կարողություններ, քննարկումներ եւ հետազոտություններ: Կարող է պատահել, որ միայն մի քանի մասնագետներ հանրաքվեի օրը կունենան հնարավորություն ընդհանրապես հասկանալ, թե ինչի մասին է այդ ամենը:

Այսինքն, հանրությունը պիտի պատասխանի մի հարցի, որի մասին չունի եւ չի ունենալու կայացած սեփական կարծիք:

Անհրաժեշտ է հասկանալ նաեւ, որ բոլոր քննարկումները եւ բոլոր հետազոտությունները իրականում կկատարվեն փակ քաղաքական խմբերի կողմից, եւ հանրաքվեից անմիջապես առաջ կմիանա հզոր քաղաքական քարոզչությունը, որի հիմնական նպատակը կլինի ոչ թե բացատրել հանրությանը թե որ համակարգն է ավելի ճիշտ, այլ կփորձեն ստեղծել տպավորություն, որ այս կամ այն համակարգը միակ ճիշտն է:

Կարծում եմ, որ ավելի արդյունավետ կլիներ, եթե այդ հարցի լուծումը փոխանցվեր հաջորդ նախագահին: Այսինքն, ժողովուրդը սովորականի պես ընտրի երկրի նախագահին, որը անհրաժեշտության դեպքում ներդնի խորհրդարանական համակարգը եւ ինքը իրեն զրկի սեփական իրավասությունների մեծ մասից: Մանավանդ դա կլինի տրամաբանական, եթե նա գնում է նախագահական ընտրությունների նման պարտավորություններով:

Կա մի այլ տարբերակ: Տալ ներկա կամ ապագա խորհրդարանին իրավասություն լուծելու այդ խնդիրը, ինչպես որ նախատեսում է կանոնակարգը օրենքների ընդունման դեպքում:

Եթե այս առաջարկը կընդունվի, ապա կարելի է անցկացնել հանրաքվե երկու հարցովՙ

ա. Համաձայն ե՞ք, որ Հայաստանի Հանրապետության նախագահը ստանա իրավասություն որոշելու, թե ինչ կառավարման համակարգ է անհրաժեշտ մեր երկրին:

բ. Համաձայն ե՞ք, որ Հայաստանի Հանրապետության խորհրդարանը ստանա իրավասություն որոշելու, թե ինչ կառավարման համակարգ է անհրաժեշտ մեր երկրին:

Այսքանը: Նման հարցերի դեպքում ընտրողը շատ ավելի ընդունակ կլինի հասկանալ խնդիրը եւ կատարել պատասխանատու ընտրություն:

Սակայն, եթե լինի հանրաքվե այնպեսՙ ինչպես որ հայտարարվել է, ապա անհրաժեշտություն կա, որ քաղաքական ուժերը, հասարակական կազմակերպությունները եւ լրատվամիջոցները օգնեն քաղաքացիներին հասկանալու, թե ինչի մասին է խոսքը:

Եվ այսպիսով:

Ընթերցողին առաջարկում եմ դեպքերի հնարավոր սցենարների ցանկը եւ այն, թե ինչ հաջողությամբ այս կամ այն կառավարման համակարգը կարող է լուծել այդ խնդիրները: Անշուշտ, գնահատականները ես տալիս եմ այնպես, ինչպես ենթադրում եւ առաջարկում եմ ընթերցողին սեփական պատասխաններ գրանցել: Սակայն կարեւորն այն է, որ այդ սցենարների քննարկումը կարող է օգնել ընտրողներին ավելի լավ ծանոթանալու խնդրի էությանը:

1. Երկրի ղեկավարի ընտրության ժամանակ ժողովրդավարության աստիճանըՙ

Նախագահականՙ բարձր

Խորհրդարանականՙ ցածր

Հասկանալի է, որ երկրի ղեկավարի անմիջական ընտրությունները ավելի բարձր ժողովրդավարության մասին են խոսում եւ ընտրությունը քաղաքացու համար լինում է հասկանալի եւ պատասխանատու:

2. Ո՞ր համակարգն է ընդունակ ապահովելու գործադիր մարմինների ավելի արդյունավետ աշխատանքըՙ

Նախագահականՙ բարձր

Խորհրդարանականՙ ցածր

Կարծում եմ, որ նախագահական կառավարման մոդելը ունի ավտորիտարիզմի ավելի բարձրաստիճան եւ գործադիր մարմինները ավելի են պարտադրված ճիշտ եւ ժամանակին կատարելու սեփական պարտականությունները:

3. Ո՞ր համակարգն է ընդունակ ապահովելու օրենսդիր մարմինների ավելի արդյունավետ աշխատանքըՙ

Նախագահականՙ ցածր

Խորհրդարանականՙ բարձր

Կարծում եմ, որ նախագահական կառավարումը մշտապես ունի հակասություններ խորհրդարանի քաղաքական ուժերի հետ եւ, համապատասխանաբար, շահագրգռված է պարտադրելու իշխող քաղաքական ուժերին համագործակցել, իսկ ընդիմադիրներին զրկել արդյունավետ պայքարի հնարավորություններից:

Խորհրդարանական համակարգը ապահովում է իշխող կուսակցության անկաշկանդ գործունեությունը, ինչպես նաեւ այնքան էլ շահագրգռված չէ ճնշելու ընդդիմությանը, քանի որ ինքն էլ կարող է լինել ընդդիմություն:

4. Ո՞ր համակարգն է ընդունակ ապահովելու երկրում քաղաքական կայունությունՙ

Նախագահականՙ ցածր

Խորհրդարանականՙ բարձր

Բնական է, որ նախագահական համակարգը մշտապես հիմք է տալիս ընդդիմությանը բարձրացնելու քաղաքական ջերմաստիճանը: Նման պայմաններում կայունությունը նվազում է ընդդիմության պայքարի հնարավորությունների նվազմանը զուգահեռ:

5. Ո՞ր համակարգն է ընդունակ ընդդիմանալու կոռուպցիայինՙ

Նախագահականՙ ցածր

Խորհրդարանականՙ ցածր

Կարծում եմ, որ կոռուպցիան ինքնին ունի հատկություն լավագույնս հարմարվելու տարբեր համակարգերին, եւ այստեղ ավելի կարեւոր է ժողովրդի իրական բարոյական ու քաղաքակրթական հատկանիշները այդ երեւույթի նկատմամբ, քան կառավարման համակարգի արդյունավետությունը:

6. Ո՞ր համակարգն է ընդունակ արդյունավետ իրականացնել իր առջեւ կանգնած խնդիրները, եթե երկրում սկսվեն օրինական եւ ժողովրդավարական զանգվածային բողոքներՙ

Նախագահականՙ ցածր

Խորհրդարանականՙ բարձր

Ակնհայտ է, որ խորհրդարանական կառավարման համակարգը ավելի հարմար է արձագանքելու օրենքին եւ ժողովրդավարությանը չհակասող զանգվածային բողոքները հանդուրժելու տեսակետից: Անշուշտ, իշխանական կոալիցիաները կկորցնեն կայունությունը, եթե փորձեն գործել անազնիվ եւ չհարգեն ժողովրդի օրինական եւ արդարացի բողոքները:

7. Ո՞ր համակարգն է ընդունակ արդյունավետ իրականացնել իր առջեւ կանգնած խնդիրները, եթե երկրում սկսվի ոչ օրինական եւ ոչ ժողովրդավարական զանգվածային բողոքները եւ բռնություններըՙ

Նախագահականՙ բարձր

Խորհրդարանականՙ ցածր

Եթե երկրում սկսվեն զանգվածային ոչ օրինական եւ ոչ էլ ժողովրդավարական գործընթացներ, ապա խորհրդարանական կառավարման պարագայում իշխող քաղաքական կոալիցիան եւս կարող է կորցնել իր սեփական կայունությունը եւ դա կարող է բերել երկրի կառավարման ճգնաժամի: Իհարկե դա շատ վտանգավոր է եւ այս սցենարի պարագայում նախագահական կառավարման համակարգը ունի անշուշտ շահեկան հատկություններ:

8. Ո՞ր համակարգի պայմաններում է հնարավոր ավելի հեշտ օրինական եւ ժողովրդավարական ճանապարհով պաշտոնազրկել երկրի ղեկավարինՙ

Նախագահականՙ ցածր

Խորհրդարանականՙ բարձր

Իհարկե խորհրդարանական կառավարման համակարգը ավելի շուտ է արձագանքում սեփական ընտրողների պահանջներին: Իսկ նախագահական համակարգը, մեր իսկ պատմության վկայությամբ, կարող է ղեկավարին պաշտոնազրկել միայն հեղաշրջման ճանապարհով:

9. Ո՞ր համակարգի պայմաններում է հնարավոր ավելի հեշտ ոչ օրինական եւ ոչ էլ ժողովրդավարական ճանապարհով պաշտոնազրկել երկրի ղեկավարինՙ

Նախագահականՙ ցածր

Խորհրդարանականՙ բարձր

Ոչ օրինական եւ ոչ էլ ժողովրդավարական իշխանափոխությանը բոլոր երկրներում ավելի հեշտ է ընդդիմանում նախագահական կառավարման համակարգը: Նման դեպքերում խորհրդարանական համակարգը որպես օրենք չի կարողանում իրեն պաշտպանել, եթե իհարկե այդ երկրի հանրությունը ինքը չկանգնի ի պաշտպանություն իր խորհրդարանին: Սակայն նման սցենարը շատ քիչ է հավանական:

10. Ո՞ր համակարգի պայմաններում է հնարավոր լուծել Լեռնային Ղարաբաղի խնդիրըՙ

Նախագահականՙ բարձր

Խորհրդարանականՙ ցածր

Կարծես թե Լեռնային Ղարաբաղի պարագայում ուզենք թե չուզենք լինելու են փոխզիջումներ: Նման զարգացումները ավելի հեշտ է հաղթահարել, եթե երկրում գործում է նախագահական կառավարման համակարգ: Եվ ավելի հեշտ է, եթե նախագահը ինչ-ինչ եղանակով վերահսկում է խորհրդարանը:

Ենթադրում եմ, որ խորհրդարանական կառավարման համակարգի պարագայում փոխզիջումների ճանապարհը կարող է դառնալ անանցանելի, եթե իհարկե այդ խորհրդարանական համակարգը իրականում քողարկված նախագահական չէ:

11. Ո՞ր համակարգի պայմաններում է հնարավոր ապահովել երկրի տնտեսական իրական առաջընթացը

Նախագահականՙ բարձր

Խորհրդարանականՙ ցածր

Կարծում եմ, որ Հայաստանի համար խոսել իրական տնտեսական իսկական առաջընթացի մասին կարելի է միայն Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի լուծումից հետո: Համապատասխանաբարՙ նախագահական կառավարման համակարգը ունի ավելի մեծ հնարավորություններ:

12. Ո՞ր համակարգի պայմաններում է հնարավոր ապահովել տարածաշրջանային կայունություն եւ խաղաղությունՙ

Նախագահականՙ բարձր

Խորհրդարանականՙ ցածր

Կարծում եմ, որ Հայաստանի համար խոսել տարածաշրջանային կայունության եւ խաղաղության մասին կարելի է միայն Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի լուծումից հետո: Համապատասխանաբարՙ նախագահական կառավարման համակարգը ունի ավելի մեծ հնարավորություններ:

13. Ո՞ր համակարգի պայմաններում է հնարավոր ՀՀ անկախության մասնակի կորուստՙ

Նախագահականՙ բարձր

Խորհրդարանականՙ ցածր

Համոզված եմ, որ խորհրդարանական կառավարման համակարգը ավելի է պաշտպանված եւ ավելի հետեւողականորեն կարող է պաշտպանելու Հայաստանի անկախությունը: Նույնիսկ, եթե դրա պատճառով մենք չենք ունենալու տարածաշրջանային կայունություն եւ տնտեսական էական զարգացում:

***

Ուզում եմ վերջում ասել, որ չէի ցանկանա, որ այս հարցերը եւ դրանց պատասխանները ընկալվեին որպես քողարկված հարազրույց ինքս ինձ հետ: Ավելի լավ կլինի, որ այս հարցերին պատասխանեն հնարավորինս ավելի շատ անձինք եւ միգուցե իրենց պատասխանները ներկայացնեն «ԱԶԳ» շաբաթաթերթին ապագա քննարկումների համար:

Բոլոր պարագաներում, անհրաժեշտ է հասկանալ, որ մեր երկիրը գտնվում է պատմական շատ բարդ եւ վտանգավոր փուլում: Եվ արդյոք ճի՞շտ է փորձությունների ճանապարհը բռնել, թե՞ ավելի լավ կլինի առողջ պահպանողականություն դրսեւորել:

Չէ՞ որ կա եւ մի այլ տարբերակ:

Անցկացվում է հանրաքվե: Հայտարարվում է, որ Հայաստանում լինելու է խորհրդարանական կառավարման համակարգ, սակայն կառավարման իրական լծակները կմնան Սահմանադրությամբ չնախատեսված քաղաքական եւ պետական կառույցների մոտ: Եվ դա կարվի այն պարզ պատճառով, որ երկրի գործող ղեկավարները կհասկանան, որ այս վտանգավոր եւ բարդ ժամանակաշրջանում հանցանք կլինի գնալ քաղաքական մոդաների եւ լոժաների հետեւից եւ վտանգել մեր Հայրենիքը:

Կարող ենք գնալ Սահմանադրական բարեփոխումների եւ արդյունքում ստանալ անկայուն քաղաքական մթնոլորտ, ժողովրդավարության անկում եւ պետականության ու անկախության նվազում:

Վերջ ի վերջո, մեր ժողովրդի պատմության դառը փորձից գիտենք, որ երբ «շատ դարեր առաջ, հին Հայաստանում» բազմաթիվ նախարարներ «աշխատանք» էին տանում մտցնել «խորհրդարանական կառավարման համակարգ» եւ նվազեցնել Հայաստանի թագավորի «նախագահական» իրավասությունները եւ հնարավորությունները (չէ՞ որ իրենք եւս միայն բարին էին ցանկանում Հայաստանին), ապա ՄԻՇՏ (կրկնում եմ` ՄԻՇՏ) Հայաստանը դառնում էր թիրախ կամ պարսիկների, կամ Բյուզանդիայի, կամ արաբների, կամ այլ կորած-մոլորած բարբարոս ցեղերի:

Կամ ինչի՞ գնանք պատմության խորքերը: Մեր իսկ առաջին Հանրապետության պատմությունը ոչ մի խորհուրդ չի՞ տալիս: Առաջին Հանրապետությունում գործում էր խորհրդարանական կառավարման համակարգ: Այդ հանրապետությունը կործանվեց: Եվ դրանում իր հստակ տեղը ուներ անարդյունավետ «խորհդարանական» կառավարման համակարգը:

Կասեք օրինակները տեղին չե՞ն: Միգուցե իրավացի եք: Դե եւս մեկ անգամ եկեք Հայաստանի համար ծանր ժամանակաշրջանում նման հետաքրքրական փորձություն կազմակերպենք: